سوم حوت ۱۳۵۸؛

یادبود یک روز سرنوشت‌ساز در تاریخ معاصر افغانستان

امروز، سوم حوت، سالروز رویدادی است که در تاریخ معاصر افغانستان با عنوان «واقعه سوم حوت ۱۳۵۸» یا «شب الله‌اکبر» شناخته می‌شود؛ رویدادی که حدود دو ماه پس از ورود نیروهای اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان و در زمان حاکمیت ببرک کارمل رخ داد و بازتاب گسترده‌ای در تحولات سیاسی کشور بر جای گذاشت.

زمینه‌های شکل‌گیری قیام

پس از ورود نیروهای شوروی در زمستان ۱۳۵۸ و استقرار دولت جدید، فضای سیاسی و اجتماعی کابل با تنش‌های گسترده همراه بود. بر اساس روایت‌های تاریخی، در روزهای نخست ماه حوت زمزمه‌هایی از اعتصاب عمومی در کابل شنیده می‌شد. روزهای اول و دوم حوت شماری از شهروندان دست به اعتصاب زدند و شامگاه دوم حوت، گروه‌هایی از مردم بر بام خانه‌های خود رفتند و با سردادن شعار «الله‌اکبر» اعتراض خود را اعلام کردند.

با وجود اعلام حکومت نظامی در کابل، در شب دوم و روز سوم حوت، تجمعات پراکنده به اعتراضات خیابانی انجامید. معترضان با شعارهای ضد دولت و ضد حضور نیروهای شوروی به خیابان‌ها آمدند. گزارش‌ها حاکی است که در ساعات نخست، نیروهای امنیتی دولت به سوی جمعیت آتش گشودند. در ادامه و با گسترش دامنه اعتراضات، نیروهای ارتش شوروی نیز وارد عمل شدند. در نتیجه تیراندازی‌ها، شمار قابل توجهی از شهروندان جان باختند یا زخمی شدند؛ هرچند آمار دقیق قربانیان همچنان روشن نیست.

پس از فروکش کردن اعتراضات، عملیات بازرسی خانه‌به‌خانه در برخی مناطق کابل انجام شد؛ اقدامی که فضای شهر را برای مدتی در وضعیت امنیتی شدید قرار داد.

خودجوش یا سازمان‌یافته؟

در مورد ماهیت این قیام، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی آن را حرکتی کاملاً خودجوش و مردمی می‌دانند که بدون رهبری سازمان‌یافته شکل گرفت. در مقابل، شماری از چهره‌ها و گروه‌های سیاسی، از جمله برخی رهبران جریان‌های جهادی، نقش سازمان‌ها و شبکه‌های سیاسی ـ مذهبی را در شکل‌دهی یا گسترش این حرکت برجسته می‌کنند.

برخی تحلیلگران نیز بر این باورند که هر دو عامل ـ نارضایتی عمومی از شرایط سیاسی و نقش جریان‌های فکری و مذهبی ـ در شکل‌گیری این رویداد تأثیر داشته است. در روایت‌های شفاهی شرکت‌کنندگان نیز به ترکیبی از انگیزه‌های دینی، ملی و سیاسی اشاره می‌شود.

بازتاب در حافظه جمعی

برای بسیاری از مردم افغانستان، سوم حوت نمادی از همبستگی و اعتراض جمعی در برابر حضور نظامی خارجی تلقی می‌شود. در برخی روایت‌ها، این روز به‌عنوان نقطه عطفی در روند مقاومت علیه نیروهای شوروی یاد شده است. در عین حال، نگاه‌های انتقادی نیز وجود دارد که بر پیامدهای خشونت‌بار آن و هزینه‌های انسانی سنگینش تأکید می‌کنند.

در گزارش‌های رسانه‌ای سال‌های بعد، سوم حوت در کنار رویدادهایی چون قیام ۲۴ حوت ۱۳۵۷ هرات، به‌عنوان بخشی از موج اعتراضات ضد دولتی و ضد شوروی در کشور مطرح شده است.

روایت یک شهید؛ محراب‌الدین شمس

در میان روایت‌های محلی از سوم حوت، نام «شهید» محراب‌الدین شمس نیز یاد می‌شود. بر بنیاد گفته‌ی انجنیر محمد رحیم اکبری یکی از بستگان وی، او از فارغان ممتاز دانشکده زراعت دانشگاه کابل بود که در جریان تظاهرات روز سوم حوت در منطقه ده‌دانا کابل زخمی شد. گفته می‌شود وی حوالی ساعت ۱۲ ظهر هدف گلوله قرار گرفت و به دلیل بسته بودن شفاخانه‌ها و مراکز صحی در آن روز، با وجود انتقال برای تداوی، حوالی ساعت چهار بعدازظهر بر اثر خون‌ریزی جان باخت.

خانواده‌ها و باشندگان محل، از او به‌عنوان یکی از چهره‌های قربانی آن روز یاد می‌کنند؛ روایتی که بخشی از حافظه شفاهی این رویداد را شکل داده است.

قابل یادآوریست که در منطقه ده‌دانا، به‌منظور بزرگداشت یاد و خاطره شهدای سوم حوت، مناری به عنوان یادبود ساخته شد که نمادی از این رویداد در حافظه محلی به شمار می‌رود.

سوم حوت در گذر زمان

بیش از چهار دهه از سوم حوت ۱۳۵۸ می‌گذرد، اما این رویداد همچنان در حافظه تاریخی کشور حضور دارد. تفسیرها و داوری‌ها درباره آن متفاوت است؛ از نماد مقاومت مردمی گرفته تا نمونه‌ای از تقابل خونین در یکی از پرتنش‌ترین دوره‌های تاریخ افغانستان.

آنچه مسلم است، سوم حوت یادآور روزی است که کابل شاهد یکی از گسترده‌ترین اعتراضات شهری در دهه‌های اخیر بود؛ روزی که پیامدهای آن در روند تحولات سیاسی بعدی کشور بی‌تأثیر نماند.

#سروش‌مهرنوش‌نیکزاد

رویکردها

۱) ویکی‌پیدیا، مدخل «واقعه سوم حوت ۱۳۵۸».

۲) خبرگزاری صدای افغان (آوا)، گزارش «قیام سوم حوت ۱۳۵۸ شهروندان کابل، نقطه عطفی در تاریخ سیاسی افغانستان».

۳) آریانا نیوز، گزارش ویژه درباره قیام سوم حوت ۱۳۵۸.

۴) روایت‌های محلی و شفاهی درباره شهید محراب‌الدین شمس و رویدادهای منطقه ده‌دانا کابل.