امیر امان الله خان: د افغانستان روښنفکر پاچا!

امیر امان الله خان (۱۸۹۲–۱۹۶۰) یو خوش‌باور، متجسس او هوښیار شخصیت و، چې د افغانستان د پرمختګ هیله یې درلوده. له کوچنۍ ځوانۍ یې د نړۍ معلومات راټول کړل او د خپل پلار امیر حبیب الله له مړینې (۱۹۱۹) وروسته پاچا شو.

هغه روڼاند، متواضع او ولسي پاچا و – له درباريانو او عامو خلکو سره ښه چلند کاوه. دیموکراسي تمثیلوله، خو ځینې وختونه استبدادي هم و، لکه د ۱۳۰۳ لویې جرګې کې چې د وزیرانو دفاع یې وکړه. علامه حبیبي یې "مخلص هېوادپال روښنفکر" بللی، چې بد برخلیک یې وکړ.

پوځي روزنه یې له استاد محمود تارمي پاشا ترلاسه کړې. لومړنی افغان واکمن و چې په کرملین کې وینا وکړه. د تاج بېګ کور یې د درالامان په څېر جوړ کړ. له تبعید کې د کراچي کې، خلکو یې "زنده باد افغانستان! زنده باد امان افغان!" وویل او هغه ډوب شو.

کاندید محمد اعظم سیستانی وايي: له احمدشاه بابا وروسته، هیښک هېڅ پاچا د هغه هېوادپالنۍ، ولسي مینې او ازادۍ عشق ته نه دی رسیدلی. غلامي یې (۱۳۰۲) بند کړه په کابل کې ۷۰۰ غلامان ازاد شول.

د ۱۳۰۴ کې په کندهار کې یې وویل: "په افغانستان کې ژوند کوونکي ټول افغانان دي دراني، غلجي څه معنا لري؟ موږ یو موټي اوسو." خان غفار خان وايي: د پښتنو ښځو کې د هغه مینه بې مثاله وه؛ هغه پښتنو کې انقلاب راولي.

اصلاحات: پر ۱۵ کلن افغانانو پنځه افغانۍ مالیه، پوځي مکلفیت ۳ کاله بې معاش. محتسب ملایي ګمارل، داخلي تفتیش، پاسپورټونه، شراب بند. پوځ کې روسي انجینران ګمارل – ۱۳ الوتکې ترلاسه کړې، کابل-تاشکند هوايي لاره.

د اروپا سفر کې (۱۹۲۷–۲۸): ۵۳۵۰۰ ټوپکونه، ۸ الوتکې، ماشینونه، فابريکې راوړلې. لګښت: ۱۹ لکه افغانۍ؛ عاید: ۱.۲۸ کروړ. مصر کې "لوېديځ سره د ختیځ اتل" نوم، ایټالیا کې "انان زیاتا" نښان، برلین کې ډاکټرایټ.

امان الله خان د ازادۍ، تعلیم او یووالي سمبول دی د افغانستان د نوي دور بنسټ کېښود!

صافی