جویِ شیر کابل؛ آب، آیین و حافظهٔ تاریخی یک محله

جویِ شیر یکی از نام‌های کهن کابل است؛ نامی که ریشه‌های آن در لایه‌های ژرف تاریخ طبیعی و فرهنگی این شهر امتداد می‌یابد. این نهر و محلهٔ پیرامون آن، تنها یک مسیر آبیاری نبود، بلکه بخشی از منظومهٔ زیستی و آیینی کابل پیشااسلامی به‌شمار می‌رفت؛ منظومه‌ای که در آن آب، باغ‌ها، درمسال‌ها و محلات مسکونی درهم تنیده بودند و هویت شهری کابل را شکل می‌دادند.

بر بنیاد روایت‌های تاریخی و مردم‌نگارانه، پیش از ورود اسلام، کابل دارای شبکه‌ای از نهرهای آبیاری بود که از دو سوی دریای کابل منشعب می‌شدند.

این نهرها افزون بر تأمین آب زراعت و باغداری، در تعیین محل استقرار محلات و مراکز آیینی نقش داشتند. یکی از این نهرها که به «بالا جوی» شهرت داشت، از حوالی گذرگاه و باغ بابر سرچشمه می‌گرفت، دامنهٔ کوه توپ یا شیردروازه را دور می‌زد و پس از عبور از نزدیکی شفاخانهٔ ابن‌سینا، به شهر کهنه و بالاحصار می‌رسید. این مسیر باغ‌های خواجه صفا را آبیاری می‌کرد و آسیابی را در چنداول به حرکت درمی‌آورد؛ آسیابی که در معیشت مردم محل نقش مهمی داشت.

نهر دوم، که بعدها بستر شکل‌گیری محلهٔ جوی شیر شد، از غرب دریای کابل و حوالی دهمزنگ به‌سوی شهر امتداد می‌یافت. این نهر از دامنهٔ کوه آسمایی و نخاس عبور می‌کرد، از کنار ماشین‌خانه و درمسال آسمایی می‌گذشت و باغ‌ها و محلات ده افغانان، حوض مرغابی‌ها، بوستانسرا و محوطهٔ لیسهٔ استقلال را آبیاری می‌کرد. در امتداد همین مسیر، نام و محلهٔ «جوی شیر» تثبیت شد؛ محله‌ای که بعدها در شکل‌گیری کابل نوین نیز نقش داشت.

وجه تسمیهٔ «جوی شیر» در منابع رسمی ثبت نشده، اما دو روایت محلی دربارهٔ آن رواج دارد. روایت نخست، که بیشتر رنگ افسانه دارد، از وجود قصری شاهانه برای دختری به‌نام «سادینا» سخن می‌گوید؛ دختری که هر روز کوزه‌ای شیر در آب نهر می‌ریخت و مردم نیز به تقلید از او چنین می‌کردند. هرچند این روایت سند تاریخی ندارد، اما بخشی از حافظهٔ شفاهی کابل است. روایت دوم، که از نظر آیینی و جغرافیایی قابل‌قبول‌تر است، ریشهٔ نام جوی شیر را به درمسال‌های هندو در دامنهٔ آسمایی نسبت می‌دهد. در این روایت، پیروان آیین‌های کهن پس از مراسم سحرگاهی، شیر نذری خود را در نهر می‌ریختند؛ رسمی که بازتابی از تقدس آب و شیر در آیین‌های باستانی بود و سبب می‌شد آب نهر رنگی سپید به خود بگیرد.

جوی شیر در کنار کارکرد آبیاری، بخشی از حیات اجتماعی و فرهنگی کابل نیز بود. حضور باغ‌ها، آسیاب‌ها، درمسال‌ها و محلات مسکونی در امتداد آن نشان می‌دهد که این نهر در شکل‌دهی به ساختار شهری کابل نقش تعیین‌کننده داشت. با گذر زمان و توسعهٔ شهر، بخش‌هایی از مسیر نهر دگرگون شد، اما نام و خاطرهٔ آن همچنان در حافظهٔ جمعی کابل باقی ماند؛ نامی که گذشتهٔ چنددینی، چندفرهنگی و کشاورزی شهر را یادآوری می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه آب، در کابل قدیم، تنها یک عنصر طبیعی نبود، بلکه نیرویی بود که محلات، آیین‌ها و هویت شهری را شکل می‌داد.

تصویر: حدود سال‌های ۶۰ خورشیدی

#سروش‌مهرنوش‌نیکزاد

منابع

مقاله محترم احسان واصل. جوی شیر، ویب‌سایت حقیقت

عثمانی، زین‌العابدین. کوچه‌ها و گذرهای تاریخی کابل. کابل.

روایت‌ها و یادداشت‌های مردم‌نگارانهٔ کابل قدیم دربارهٔ شبکه‌های آبیاری پیشااسلامی.