میر محمدعلی، مشهور به «آزاد»

میر محمدعلی، مشهور به «آزاد»، از چهره‌های فرهیخته و اثرگذار فضای فکری و ادبی کابل در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به‌شمار می‌آید. او در خانواده‌ای ریشه‌دار و اهل علم دیده به جهان گشود؛ خانواده‌ای که نسل‌درنسل در منصب قضا و آموزش علوم دینی شناخته می‌شدند. پدرش قاضی سید محمدحسن و نیاکانش از سادات حسینی کابل بودند و همین پیشینۀ علمی، مسیر زندگی آزاد را از همان آغاز شکل داد.

زادروز دقیق او به‌طور کامل روشن نیست، اما منابع تاریخی تولدش را میان سال‌های پایانی دهۀ ۱۸۷۰ تا آغاز دهۀ ۱۸۸۰ میلادی در شهر کابل ذکر کرده‌اند. آزاد دوران کودکی و نوجوانی را در فضای علمی و فرهنگی این شهر سپری کرد و زیر نظر پدر و شماری از دانشوران نامدار کابل، با زبان عربی، ادب فارسی و اصول معارف اسلامی آشنا شد. استعداد زبانی و ذوق ادبی او از همان سال‌ها آشکار بود و نوشتن و شعر گفتن، بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی‌اش گردید.

با ورود به عرصۀ کارهای دیوانی، آزاد به‌تدریج جایگاه خود را در ساختار اداری دولت وقت یافت. در دوران امیر حبیب‌الله خان، به حلقۀ نزدیکان امیر ابوالقاسم خان «دبیر» پیوست و به‌عنوان نویسنده و دبیر، نقش فعالی در امور فرهنگی و اداری ایفا کرد. او پیش و پس از آن، از عهد امیر عبدالرحمن خان تا اوایل دهۀ ۱۹۳۰ میلادی، مسئولیت‌های مختلفی را در دستگاه دولت بر عهده داشت.

زندگی اداری آزاد تنها به داخل کشور محدود نماند. در سال ۱۹۱۹ میلادی، او به‌عنوان معاون سفیر افغانستان به تهران اعزام شد و نزدیک به هشت سال در این مأموریت دیپلماتیک باقی ماند. در همین دوره، مدتی نیز در نمایندگی سیاسی افغانستان در زاهدان خدمت کرد. این اقامت طولانی در ایران، افق فکری او را گسترش داد و سبب شد با محافل ادبی و چهره‌های برجستۀ شعر و ادب فارسی در تهران ارتباطی نزدیک برقرار کند. در دوران سلطنت محمد نادر شاه نیز، به عضویت مجلس سنا درآمد و در مباحث سیاسی و اداری کشور سهم داشت.

با وجود مشغله‌های دولتی، آزاد هرگز از دنیای ادب و اندیشه دور نماند. او بیشتر اوقات فراغت خود را به سرایش شعر، نگارش و ترجمه اختصاص می‌داد. در شعر، گرایش آشکاری به مضامین عرفانی، عشق معنوی و اندیشه‌های صوفیانه داشت و در غزل‌هایش تأثیرپذیری از لحن و زبان حافظ شیرازی به‌وضوح دیده می‌شود.

از فعالیت‌های برجستۀ او در حوزۀ ترجمه، برگردان اثر سترگ «الفتوحات المکیه» محیی‌الدین ابن عربی از عربی به فارسی است؛ کاری که نشان از تسلط او بر متون عرفانی و زبان عربی دارد. بخشی از سروده‌های او در دهه‌های ۱۹۶۰ میلادی گردآوری و منتشر شد و نامش را بار دیگر در میان علاقه‌مندان ادب زنده ساخت.

میر محمدعلی آزاد سرانجام در اوایل دهۀ ۱۹۴۰ میلادی چشم از جهان فروبست و در گورستان شهدای صالحین، واقع در محلۀ پنجه‌شاه کابل، به خاک سپرده شد. با درگذشت او، یکی از نمایندگان پیوند میان سنت ادبی کلاسیک و فضای فکری دورۀ جدید افغانستان خاموش شد؛ اما آثار و نامش همچنان در تاریخ ادب و فرهنگ این سرزمین باقی مانده است.

آثار برجای‌مانده از میر محمدعلی آزاد عبارت‌اند از:

• سراج‌الاخلاق
• نخلستان
• نظم گلستان سعدی
• ذخیرۀ آزاد
• ضرب‌الامثال
• زمانِ زینت