تاریخچه‌ی مختصر پل محمودخان و برج ساعت در کابل

در میان پل‌های تاریخی کابل، نام «پل محمودخان» بیشتر سر زبان‌ها است و بخشی از حافظه‌ی جمعی پایتخت به‌شمار می‌رود. پلی که سال‌ها شاهد عبور شاهان، سپاهیان، مجاهدان، کاروان‌ها، موترها و مردمانی بوده که هرکدام داستانی با خود داشتند. این پل که بر فراز دریای کابل اعمار شده، یکی از مهم‌ترین نقاط ارتباطی شهر به شمار می‌رود و چهارراهی اطراف آن، از پرجنب‌وجوش‌ترین بخش‌های کابل قدیم محسوب می‌شود.

چهارراهی پل محمودخان محل تلاقی چندین مسیر مهم شهری است. از یک‌سو راه به ارگ، مرادخانی و باغ علی‌مردان می‌رسد و از سوی دیگر به چمن حضوری، شش‌درک و سرک عمومی امتداد می‌یابد. در اطراف آن نهادهای دولتی، خانه‌های شخصیت‌های شناخته‌شده، مسجد شش‌درک، مطبعه‌ی عسکری، هوتل آریانا و ده‌ها دکان و منزل مسکونی قرار داشتند. برج ساعت پل محمودخان نیز در میان چهارراهی چون نگهبانی خاموش ایستاده است.

اما پرسش مهم این است که «محمودخان» کی بود؟

بر بنیاد روایت‌های تاریخی، محمودخان بیات یا محمودخان قرابیات، از بزرگان قوم بیات و از چهره‌های بانفوذ دوره‌ی درانی‌ها بود. قوم بیات در دوره‌ی صفویان و سپس در زمان نادر افشار در ساختار نظامی و سیاسی منطقه نقش مهمی داشتند. پس از تشکیل امپراتوری درانی توسط احمدشاه درانی، شماری از بزرگان بیات به دربار نزدیک شدند و در ساختار قدرت جایگاه یافتند.

محمودخان قرابیات از جمله همین افراد بود. گفته می‌شود او با خانواده‌ی سلطنتی درانی پیوند خویشاوندی داشت و به همین دلیل در دستگاه حکومتی تیمورشاه درانی نفوذ قابل توجهی پیدا کرد. زمانی‌که تیمورشاه پایتخت را از قندهار به کابل انتقال داد، برای محمودخان در منطقه‌ی شش‌درک زمین و جاگیر داده شد. بعدها او در همان محدوده قلعه و پلی ساخت که به نام خودش مشهور شد.

بر بنیاد روایت‌های تاریخی محمودخان در جریان قیام مردم کابل علیه انگلیس در سال ۱۸۴۱ میلادی نیز از چهره‌های شناخته‌شده‌ی مقاومت بود. در آن زمان، قلعه‌ی محمودخان به یکی از مراکز مهم تجمع و فرماندهی مجاهدان تبدیل شده بود. روایت‌ها می‌گویند که امین‌الله خان لوگری، از رهبران مبارزه علیه نیروهای انگلیسی، مدتی در همین قلعه مستقر بود و از آن‌جا جنگ را رهبری می‌کرد.

پل محمودخان در جریان جنگ‌های افغانستان بارها شاهد عبور نیروهای خارجی بود. در زمان اشغال کابل توسط انگلیس‌ها، سپاهیان بریتانیایی بارها از این پل عبور کردند تا میان بالاحصار و قرارگاه نظامی‌شان در شیرپور رفت‌وآمد کنند. حتی گفته می‌شود جنرال پالک پس از عبور از همین پل، بخش‌هایی از شهر کابل از جمله چهارچته را به آتش کشید. سال‌ها بعد نیز رابرتس انگلیسی از همین مسیر عبور کرد و به‌سوی بالاحصار رفت.

در حافظه‌ی مردم کابل، پل محمودخان تنها با جنگ شناخته نمی‌شود. بسیاری از سالمندان کابل هنوز به یاد دارند که شاهان افغانستان، از امیر حبیب‌الله خان گرفته تا ظاهرشاه و محمد داوود خان، هنگام رفتن به مراسم رسمی، رژه‌های نظامی یا نماز عیدگاه، از این پل عبور می‌کردند. این مسیر برای دهه‌ها بخشی از تشریفات رسمی دولت افغانستان بود.

این پل که در اوایل به‌صورت خیلی ابتدایی ساخته شده بود، بارها به صورت اساسی و پخته تعمیر شد، اما کثرت عراده‌جات و عبور و مرور موترهای نظامی و تانک‌ها، باعث شد این پل در اواخر دهه‌ی چهل خورشیدی به مبلغ ۱۳ میلیون افغانی، با سنگ، سمنت، گادر بازسازی گردد.

یکی از مهم‌ترین نمادهای این منطقه، برج ساعت پل محمودخان است؛ برجی که در سال ۱۳۱۲ خورشیدی ساخته شد و در میان چهارراهی جلوه‌ی خاصی به شهر می‌داد. این برج حدود دوازده متر ارتفاع دارد و با خشت پخته و چوب ساخته شده بود. برای بسیاری از کابل‌نشینان، برج ساعت بخشی از هویت شهری کابل بود.

اما دهه‌ی هفتاد خورشیدی، روزگار تلخی برای پل محمودخان و برج ساعت آن بود. جنگ‌های داخلی کابل این منطقه را نیز از آسیب در امان نگذاشت. برج ساعت ویران شد، پل آسیب دید و منطقه برای مدتی به یکی از خطرناک‌ترین نقاط شهر تبدیل گردید. بسیاری از باشندگان کابل هنوز از روزهایی یاد می‌کنند که عبور از پل محمودخان به معنای عبور از میان ترس، تلاشی و مرمی بود.

با سقوط جنگ‌های داخلی و آغاز بازسازی کابل، پل محمودخان و برج ساعت آن نیز دوباره احیا شدند. برج ساعت در سال ۱۳۹۲ خورشیدی توسط شاروالی کابل بازسازی شد و پل نیز با کمک ترکیه از نو اعمار گردید. هرچند سیمای امروز آن با گذشته تفاوت‌هایی دارد، اما هنوز هم برای بسیاری از کابل‌نشینان، این محل یادآور خاطره‌های قدیم، ازدحام شهر، روزگار شاهی، جنگ و زنده‌گی شهری کابل است.

امروز وقتی کسی از پل محمودخان عبور می‌کند، شاید کمتر بداند که این پل روزگاری شاهد بزرگ‌ترین رویدادهای سیاسی و نظامی افغانستان بوده است؛ پلی که در حافظه‌ی کابل بخشی از تاریخ زنده‌ی این شهر به شمار می‌رود.

با مهر

سروش مهرنوش نیکزاد

منابع:

شاه محمود محمود. ویب‌سایت افغانستان فردا

محمد ناصر غرغشت. رهنمای کابل

غلام‌سخی رحمانی. «چهارچته سرچوک کابل»

سروش مهرنوش نیکزاد. «برج ساعت پل محمودخان؛ یادگاری از زمان و تاریخ کابل»

هشتگ‌ها

#سروش‌مهروش‌نیکزاد #کابل_قدیم #پل‌محمودخان