تپه نارنج؛
لایههای پنهان تاریخ بودایی و کوشانیان کابل
در جنوبشرقی شهر کابل و در فاصلهای کمتر از یک کیلومتر از بالاحصار تاریخی، تپهای قرار دارد که قرنها تاریخ را در دل خود نهفته است؛ «تپه نارنج»، یکی از مهمترین محوطههای باستانی پایتخت که روایتگر پیوند دورههای گوناگون تمدنی در این سرزمین است.
به گفته مسئولان ریاست باستانشناسی افغانستان، تپه نارنج در عقب کوه زنبورکشاه موقعیت دارد و در مجموع یک مجموعه مذهبی را در بر میگیرد که هسته اصلی آن یک معبد بودایی است. سلطان مسعود مرادی، آمر دیپارتمنت ترمیم آثار، میگوید این محوطه نه تنها به یک دوره خاص محدود نمیشود، بلکه نشانههایی از دورههای کوشانی، یفتلی، کابلشاهان و حتی دوره اسلامی، بهویژه زمان صفاریان، در آن دیده میشود.
بررسیهای باستانشناسی نشان میدهد که معبد بودایی تپه نارنج نخستینبار در سال ۱۸۳۳ میلادی توسط چارلز مسون، پژوهشگر انگلیسی، شناسایی شد. با این حال، کاوشهای علمی و منظم آن دههها بعد و در سال ۱۳۸۳ هجری خورشیدی، با همکاری باستانشناسان اهل افغانستان و هیئت فرانسوی آغاز شد و تا سال ۱۳۹۱ ادامه یافت. حاصل این پژوهشها، کشف دهها اثر ارزشمند تاریخی بود که اکنون بیش از پنجاه قلم از آنها، شامل پیکرهها، سکهها و اشیای منقول، در موزیم ملی افغانستان نگهداری میشود.
در کنار آثار منقول، ساختار معماری این محوطه نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. تاکنون ۱۸ استوپه، شامل یک استوپه مرکزی و چندین استوپه نذری، در تپه نارنج شناسایی و حفظ شدهاند که بیانگر جایگاه مذهبی و آیینی این مکان در گذشته است. عبدالرحمن نوری، عضو مسلکی ریاست باستانشناسی، میگوید تمرکز اصلی حفاظت در حال حاضر بر دو بخش مهم، موسوم به زون دهم و زون چهاردهم، بوده و آثار این قسمتها در وضعیت نسبتاً خوبی قرار دارند. به گفته او، برنامههایی برای گسترش حفاظت به سایر بخشهای تپه نیز در دست بررسی است.
بر اساس معلومات ریاست باستانشناسی، تپه نارنج تاکنون یازده بار مورد حفاری قرار گرفته است؛ حفاریهایی که هر بار لایهای تازه از تاریخ کابل را آشکار کردهاند. این محوطه، امروز نه تنها یک میراث باستانی، بلکه گواهی زنده بر تنوع دینی، فرهنگی و تاریخی پایتخت افغانستان بهشمار میرود؛ تپهای که هنوز هم ظرفیت آن را دارد تا در آینده، رازهای بیشتری از گذشته این سرزمین را فاش کند.