الماس کوه نور؛
از هند تا کابل، از لاهور تا لندن
الماس کوه نور یکی از مشهورترین جواهرات تاریخ است؛ سنگی که مسیر آن از معادن جنوب هند آغاز شد و در میان امپراتوریهای منطقه دستبهدست شد تا سرانجام در میانهٔ قرن نوزدهم به جواهرات سلطنتی بریتانیا راه یافت. روایت این الماس، داستانی از جنگ، غنیمت، فروپاشی دولتها و قدرتگیری استعمار است. منابع معتبر تأکید میکنند که هرچند منشأ کوه نور هند است، اما افغانستان یکی از مهمترین ایستگاههای تاریخی آن بوده است.
ورود کوه نور به افغانستان؛ از نادرشاه تا درانیها
طبق منابع معتبر، کوه نور در اصل از معدن «کولور» در ایالت آندرا پرادش هند استخراج شده است. این الماس در قرن هجدهم در اختیار امپراتوری مغول بود تا اینکه در سال ۱۷۳۹، نادرشاه افشار پس از فتح دهلی آن را بهعنوان غنیمت جنگی با خود برد.
پس از ترور نادرشاه و فروپاشی امپراتوری او، بخشی از گنجینه—به شمول کوه نور—به دست احمدشاه درانی و سپس شاهان سدوزایی رسید. منابع هندی و بینالمللی تأیید میکنند که کوه نور در دورهٔ درانیها بخشی از خزانهٔ سلطنتی کابل بود و در اختیار شاه شجاع قرار داشت.
از کابل تا لاهور؛ انتقال در دوران آشوب
در اوایل قرن نوزدهم، با ضعف دولت درانی و رقابتهای داخلی، شاه شجاع برای بازپسگیری قدرت به حمایت مهاراجه رنجیتسنگه، فرمانروای امپراتوری سیکها، نیاز پیدا کرد. در جریان این معاملهٔ سیاسی، شاه شجاع مجبور شد کوه نور را به رنجیتسنگه واگذار کند.
به این ترتیب، الماس از کابل به لاهور منتقل شد و در خزانهٔ سیکها قرار گرفت. پژوهشهای تاریخی این دوره را «مرحلهٔ لاهور» مینامند؛ مرحلهای که در آن کوه نور به نماد قدرت امپراتوری سیکها تبدیل شد.
تصاحب بریتانیا؛ از معاهدهٔ لاهور تا انتقال اجباری
در سال ۱۸۴۹، پس از شکست امپراتوری سیکها در جنگ دوم آنگلو–سیک، بریتانیا لاهور را اشغال کرد. طبق «معاهدهٔ لاهور»، مهاراجهٔ نوجوان، دولیپسنگه، مجبور شد کوه نور را «بهعنوان هدیه» به ملکه ویکتوریا تقدیم کند.
ورود به لندن و تبدیلشدن به جواهر سلطنتی
کوه نور در سال ۱۸۵۰ به بریتانیا منتقل شد و در مراسمی رسمی به ملکه ویکتوریا تقدیم گردید. سپس تراش داده شد و وزن آن از حدود ۱۸۶ قیراط به ۱۰۵ قیراط کاهش یافت تا درخشش بیشتری پیدا کند.
این الماس بعدها در تاج ملکه الیزابت، مادر ملکه، نصب شد و امروز بخشی از مجموعهٔ جواهرات سلطنتی بریتانیاست.