مقدار معاشات مأمورین در کــابل قدیم (۱۳۲۰ تا ۱۳۵۰)
وقتی معاش، رتبه داشت و عدد معنا
اگر کسی بخواهد کــابل قدیم را درست بفهمد، فقط نباید از کوچهها، میلهها و بازارهایش بگوید؛ باید به معاش مأمور دولت هم نگاه کند. معاش، در آن زمان فقط پول نبود، نشان رتبه، شأن و جایگاه اجتماعی بود.
انگیزهٔ نگارش این مقاله برای من، جدولی از معاشات بود که در کتاب یادداشتها و برداشتها از کابل قدیم دیدم و توجهام را جلب کرد. بر همین اساس، کوشیدم تحلیل فشردهای از آن جدول را در این نوشته بیاورم. خوشحال میشوم پس از مطالعهٔ مقاله، دیدگاهها و پیشنهادهایتان را برای بهبود کارهای بعدی در بخش دیدگاهها با من در میان بگذارید.
در نظام اداری کــابل قدیم، مأمورین دولتی به ده رتبه تقسیم میشدند و هر رتبه، معاش سالانهٔ مشخص خود را داشت. این ارقام در سالهای مختلف تغییر میکرد، اما نظمشان پابرجا بود.
در سال ۱۳۲۰، مأمور رتبهٔ اول سالانه ۱۱ هزار افغانی معاش میگرفت؛ در حالی که مأمور رتبهٔ دهم تنها ۱۵۰۰ افغانی دریافت میکرد. این فاصلهٔ بزرگ، نشان میدهد که رتبه در اداره فقط یک عنوان نبود، بلکه تفاوتی جدی در زندگی روزمره میساخت.
ده سال بعد، در سال ۱۳۳۰، معاشها افزایش یافت. مأمور رتبهٔ اول به ۱۳۵۰۰ افغانی رسید و رتبهٔ دهم به ۳۲۰۰ افغانی. هرچند رقمها بالا رفت، اما فاصلهٔ طبقاتی همچنان حفظ شد.
در سال ۱۳۳۶، جهش معاشات چشمگیر است. مأمور رتبهٔ اول تا ۲۱۳۰۰ افغانی معاش میگیرد، رتبهٔ دوم ۱۷۵۰۰، رتبهٔ سوم ۱۷۵۰۰ و حتی رتبهٔ پنجم به ۹۰۰۰ افغانی میرسد. در همین سال، پایینترین رتبه یعنی دهم، ۳۶۰۰ افغانی دریافت میکند؛ بیش از دو برابر سال ۱۳۲۰.
اما در سال ۱۳۵۰، با وجود تغییرات اقتصادی، ارقام تعدیل میشود. مأمور رتبهٔ اول ۶۴۸۰ افغانی، رتبهٔ دوم ۵۷۶۰ و رتبهٔ دهم ۱۴۰۰ افغانی معاش دارد. این کاهش نشان میدهد که همهٔ سالها الزاماً مسیر صعود نداشتند و اقتصاد کابل قدیم، دورههای فشار و تنگی را هم تجربه کرده است.
در کنار این رتبهبندیها، معاش مقامات بلندپایه جایگاه ویژهای داشت. صدر اعظم سالانه ۳۶ هزار افغانی میگرفت، معاون صدر اعظم ۳۴ هزار، وزیر ۱۸ هزار و معین ۹ هزار افغانی. این ارقام، فاصلهٔ روشن میان بدنهٔ اداره و رأس قدرت را نشان میدهد.
نکتهٔ مهم این است که در همان سالها، آرد، روغن و برخی مواد ارتزاقی برای مأمورین به قیمت دولتی و حتی رایگان توزیع میشد؛ مثلاً در سال ۱۳۳۶، برای هر سیر آرد و روغن سهمیهٔ مشخص در نظر گرفته شده بود. یعنی معاش تنها عدد نبود، بلکه با سیستم حمایت معیشتی معنا پیدا میکرد.
وقتی امروز به این ارقام نگاه میکنیم، کابل قدیم نه شهری افسانهای، بلکه شهری با حساب و کتاب دقیق، نظم اداری و سلسلهمراتب روشن جلوه میکند؛ جایی که معاش، رتبه، نان و آب، همه با هم تعریف میشدند.
و همین جزئیات است که ما را واقعاً به آن زمان میبرد، نه فقط در خیال، بلکه در متن زندگی روزمرهٔ مردم کـــــابل قدیم.
منبع
آهنگ، محمد آصف. یادداشتها و برداشتها از کابل قدیم، ص ۱۱۴.