د شرمیدلی تني ناکام کودتا د ګوند دننه پر ولسمشر داکترنجیبالله
د حوت د میاشتې شهنواز تني کودتا یوازې یو عادي پوځي پاڅون نه و، بلکې د هغه حکومت دنننی انفجار و چې د کلونو راهیسې د افغانستان د خلق دموکراتیک ګوند تر پوست لاندې راټول شوی و. شهنواز تني، چې د ډاکټر نجیبالله د دفاع وزیر او د خلق د جناح له تر ټولو پیاوړو څېرو څخه و، په داسې حساس وخت کې چې د شوروي له وتلو وروسته اردو تر بل هر وخت یووالي ته اړتیا لرله، ښکاره بغاوت وکړ او د واک جوړښت یې سخت ولړزاوه.
پاڅون له دننه؛ پر نجیبالله لومړنی داخلي ګوزار
د تني کودتا د ګوند دننه پر نجیبالله لومړنی منظم وسلهوال پاڅون و. تني او د هغه نږدې کړۍ په دفاع وزارت کې لا د شوروي له وتلو مخکې د نجیبالله د نسکورولو پر پلان کار کاوه. جناحي اختلافات، قومي سیالۍ او د واک جګړې هغه اور بل کړی و چې وروسته په کودتا بدل شو.
تني وروسته خپل اقدام داسې توجیه کړ:
«نجیب پر پردیو تکیه لرله… اردو یې په شخصي ګاردونو او ملیشو بدله کړه… موږ مجبور شو چې پاڅون وکړو.»
خو دا د کیسې یوازې یوه برخه وه.
تر شا پرده؛ د خلقیانو پټه شبکه او له حزب اسلامي سره پټې اړیکې
اسناد او شاهدان ښيي چې د کودتا ریښې تر جناحي اختلافاتو ډېرې ژورې وې. د دفاع وزارت ځینو خلقی مشرانو، د شوروي له وتلو څو میاشتې مخکې، له ګلبدین حکمتیار او حزب اسلامي سره پټې اړیکې ټینګې کړې وې. د هغه وخت د کورنیو چارو وزیر، سیدمحمد ګلابزوی، له حکمتیار سره د «ګډې کودتا» پر سر هوکړه کړې وه او وروسته یې دا دنده شهنواز تني ته وسپارله.
د حزب اسلامي یو مذاکرهکوونکی وایي:
«تني په دوامداره ډول د حکمتیار پیغامونه ترلاسه کول… د پاڅون نقشه یې خپله جوړه کړه او حکمتیار ته یې ولېږله.»
اصلي پلان دا و:
حکمتیار به له جنوبه پر کابل برید کوي
خلقی ځواکونه به د ښار دننه پاڅون کوي
کابل به په یوه همغږي حرکت کې سقوط کوي
خو د پلان افشا کېدل او په دارالامان کې د حزب اسلامي د درې جنرالانو وژل، هر څه ګډوډ کړل. تني اړ شو چې کودتا له وخته مخکې او بې له بشپړې تیارۍ پیل کړي.
د مسکو مبهم رول؛ تور که حقیقت؟
له کودتا وروسته، د نجیبالله پلویانو ادعا وکړه چې د تني تر شا د روسانو لاس و، خو تاریخي شواهد دا خبره نه پخلی کوي:
د ببرک کارمل پلویانو (چې مسکو ته نږدې وو) په کودتا کې برخه وانخیسته
جنرال نبي عظیمي، چې د پرچم جناح مهم څېره وه، د بحران پر مهال د نجیبالله ترڅنګ ودرېد
د نجیبالله پوځي سلاکارانو وروسته وویل چې کېجيبي د کودتا معلومات ترې پټ ساتلي وو، نه دا چې کودتا یې رهبري کړې وي
دا ټول ښيي چې کودتا تر ډېره د کورنیو سیالیو او د پاکستان د نفوذ پایله وه، نه د مسکو طرحه.
د تني توره څېره؛ هغه ګوزار چې اردو یې فلج کړه
د شهنواز تني کودتا نه یوازې ناکامه شوه، بلکې د افغانستان اردو یې له ملا ماته کړه:
سلګونه خلقی افسران ونیول شول او زنداني شول
لسګونه جنګي الوتکې په بګرام کې ویجاړې شوې
د اردو د قوماندې سیستم ونړېد
بېباوري د افسرانو ترمنځ خپل اوج ته ورسېده
دا دروند ګوزار پر هغې اردو ولګېد چې تازه یې د شوروي جګړه شاته پرېښې وه.
سیاسي پایلې؛ د نجیبالله د سقوط پیل
د کودتا ناکامۍ د ګوند دننه د ځواک توازن ګډوډ کړ:
د خلق جناح کمزورې شوه
پرچميانو واک زیات کړ
خو پرچم هم له دننه په اختلافاتو اخته شو
د نجیبالله پر وړاندې باور په دواړو جناحونو کې کم شو
جنرال نبي عظیمي وروسته ولیکل:
«کودتا د نجیبالله د انزوا نښه وه… حتی هغه کسان چې کودتا یې وځپله، په زړه کې ورسره جوړ نه وو.»
په حقیقت کې، د تني کودتا د نجیبالله د واک د پای پیل و. له هغې وروسته، هغه ونه توانېد چې پخوانی اقتدار بېرته ترلاسه کړي، او د ګوند دننه مخالفان یې ورځ تر بلې ډېر شول.
پایله؛ هغه کودتا چې افغانستان یې تباهۍ ته نږدې کړ
د شهنواز تني کودتا که څه هم یوازې څو ساعته دوام وکړ، خو اغېزې یې کلونه پاتې شوې:
اردو یې فلج کړه
د خلق دموکراتیک ګوند یې له دننه ټوټه ټوټه کړ
د نجیبالله موقف یې سخت کمزوری کړ
او د ۱۳۷۱ کال د سقوط لاره یې هواره کړه
تني په دې اقدام سره نه یوازې دا چې واک بېرته خلق جناح ته راونه ګرځاوه، بلکې د دولت وروستۍ ستنې یې هم ولړزولې او افغانستان یې یو ګام نور هم د سقوط پر لور بوتله.
سروش مهرانوش نیکزاد